Gedachten en overtuigingen

door Lars Lanke
We voeren bijna voortdurend gesprekken met onszelf. De verschillende kanten van jezelf zijn als stemmen die telkens weer iets te zeggen hebben over je situatie, over jezelf of over anderen. Om het circus compleet te maken, spreken deze innerlijke stemmen elkaar vaak ook nog eens tegen. Sommige van deze gedachte-stemmen willen we niet horen en deze drukken we weg. Daarmee worden ze naar het onbewuste verbannen, waar ze hun invloed indirect blijven uitoefenen. Aan andere gedachtepatronen hechten we veel waarde en deze verdedigen we met overtuiging. Weer andere gedachten kunnen we maar niet loslaten. Ook al willen we ze niet in ons hoofd hebben, we blijven ze herkauwen en erover piekeren.

Gedachten bepalen voor een belangrijk deel hoe we ons voelen en gedragen. We komen in de problemen als een negatieve gedachte een negatief gevoel veroorzaakt en dit gevoel levert dan weer een nieuwe negatieve gedachte op. Als het je niet lukt om uit deze negatieve spiraal te komen, kan het zover komen dat je het totaal niet meer ziet zitten en niet meer weet wat je moet doen. Negatieve gedachtepatronen en de daarmee gepaard gaande gevoelens hebben de neiging zichzelf in stand te houden. Alle informatie die bij ons binnenkomt die ermee in strijd is wordt genegeerd of weggeredeneerd. Informatie die ermee overeenstemt wordt wel opgemerkt. De pijnlijke emoties die opkomen worden beantwoord met evenzoveel pijnlijk innerlijk commentaar.

Dit kan op den duur leiden tot lichamelijke klachten waar geen duidelijke medisch aanwijsbare oorzaak voor is, zoals een verstoorde slaap, spanning en pijnen in je lichaam, slechte concentratie, vermoeidheid of een afgestompte en vage geest. Ook in het contact met andere mensen kun je problemen tegenkomen doordat je snel geïrriteerd bent, weinig zelfvertrouwen hebt of juist te hoog van de toren blaast. Je eigen lichamelijke of emotionele reacties, of de reacties van anderen worden vaak weer als bewijs gezien voor je eigen of andermans vermeende zwakheid of kwade zin. Op deze manier worden onze negatieve overtuigingen gevoed en in stand gehouden.

Al dit soort gedachten kun je zien als interne stressveroorzakende gebeurtenissen. Vaak maken we ons zorgen over zaken die eigenlijk helemaal niet zo'n groot probleem zijn en zo zetten we onszelf onnodig onder druk. Veel van ons lijden is daarmee door onszelf gecreëerd. Het venijnige is dat veel van ons denken onbewust, automatisch en heel snel gaat. In de Aandachtgerichte Cognitieve Therapie wordt hiervoor het volgende voorbeeld gebruikt:

Lees eens de volgende zinnen:
John liep naar school.
Hij zag op tegen de rekenles. Hij vroeg zich af of hij vandaag wel orde kon houden.
Dat hoorde toch niet bij de taak van een conciërge.

Wat valt je op als je deze zinnen leest? Van de ene zin op de ander moet je het beeld dat zich vormt bijstellen. Eerst is het een jongetje dat naar school gaat en opziet tegen de rekenles. Dan verandert het beeld opeens in een leraar, waarna het weer een conciërge wordt. Het "mentale model" wordt steeds weer bijgesteld. Dit illustreert dat we impliciet conclusies trekken uit de naakte feiten die we lezen. We zijn voortdurend bezig mentale input te interpreteren en we zijn ons er nauwelijks van bewust dat we dat doen. Het is makkelijk te zien dat zulke conclusies emotionele reacties kunnen veroorzaken. Een telefoontje van een vriendin kan automatisch worden uitgelegd als "ze heeft me nodig" of als "ze gebruikt me." Gedachten zijn echter geen feiten, ook niet de gedachten die pretenderen dat wel te zijn."(Zindel et al, 2004).

Vaak is het moeilijk om feitelijke gebeurtenissen te scheiden van associaties en interpretaties. Dit is moeilijk omdat deze gedachten en overtuigingen zo snel en onbewust plaatsvinden, zoals net is aangetoond. Het is ook moeilijk omdat we er in geloven en soms tegen wil en dank ervan overtuigd zijn.

Gedachten zijn alleen mentale reacties bij een gebeurtenis. Gedachten zijn niet de werkelijkheid zelf, hoewel we deze twee vaak door elkaar halen. Een gedachte is als een etiket dat je op een pot jam plakt. Het heeft er wel iets mee te maken, maar het is niet de jam zelf. Het verwijst er alleen maar naar. En sommige etiketten stemmen niet helemaal of helemaal niet overeen met de werkelijke inhoud. Aandachttraining oefent je erin om niet meteen alles te geloven wat je geest je voorschotelt en je niet met je overtuigingen te vereenzelvigen. Je bent meer dan je gedachten. Gedachten zijn niet de geest zelf. Je kunt gedachten beschouwen als wolken die in de lucht voorbij komen drijven. Maar je geest zelf is als de lege, transparante en uitgestrekte hemel, waar soms veel wolken in zijn en soms weinig, soms donkere en soms lichte. Zelfs als je geest helemaal dichtgetrokken is met sombere grijze wolken, kun je beseffen dat de aard van je geest transparant en ruim is en dat de wolken altijd in beweging zijn en ook weer zullen wegtrekken.

Negatieve gedachten die steeds weer terugkomen zijn niet alleen maar vervelend. Ze geven ook een aanwijzing over wat er dieper in jezelf gebeurt. Je kunt er verborgen patronen en overtuigingen mee op het spoor komen. Door aandachttraining en een zeker mate van rust en introspectie kun je vertrouwd raken met je eigen gedachtewereld en steeds beter hun eigenaardige sprongen en wetten leren kennen. Door deze innerlijke processen aandachtig te observeren, kunnen we beter met ze omgaan en ervan leren.

Ook bij het doen van de aandachtsoefeningen en bij het vinden van een andere manier om met jezelf of anderen om te gaan, komen er vaak gedachten tussendoor die dit kunnen belemmeren. Onze onbewuste overtuigingen bieden vaak weerstand aan veranderingen omdat ze zichzelf niet willen opgeven. Angst voor het onbekende speelt hierbij op de achtergrond een belangrijke rol. Ook motivatie is een belangrijke factor. En motivatie hangt weer samen met je overtuiging over de noodzaak tot verandering.

Het is bij aandachttraining vooral van belang om je bewust te zijn van gedachten die de oefening ondermijnen, zoals: "Het heeft geen zin om dit te doen. Het lukt me toch niet," of "Deze oefening werkt niet. Waarom zou ik nog moeite doen?" Belangrijk is om niet tegen negatieve gedachten of gevoelens te gaan vechten, aangezien dat alleen maar meer weerstand oproept. Bewust zijn en gedachten voorbij laten gaan is iets anders dan ze wegdrukken. Herken dergelijke gedachten als ze opkomen en laat ze voor wat ze zijn. Ga door met je oefening om met een open en aandachtige houding naar binnen te kijken en constructief met je stemmingen om te gaan.

Geduld en doorzettingsvermogen zijn hierbij je beste vrienden, evenals een voortdurende mildheid en acceptatie ten opzichte van wat er ook in je opkomt. Als het je zwaar valt is het goed je te beseffen dat deze moeilijke ervaringen heel waardevol zij, ook al zijn ze niet leuk. Ze zijn de brandstof voor je persoonlijke ontwikkeling. Lijden en stress zijn inherent aan het leven. We houden vaak hardnekkig vast aan de overtuiging dat het leven het liefst altijd aangenaam moet zijn en dat het moet gaan zoals wij het willen. Er is een Tibetaans gezegde "Problemen maken de Weg." Als we dit accepteren (telkens weer), kunnen we met onze problemen werken, ervan leren en sterker worden.

Omgaan met moeilijke gedachten en gevoelens

Het eerste dat je kunt doen als je gedachten met je aan de haal gaan is centreren door jezelf af te stemmen op de ademhaling in je onderbuik. Dit zal je enigszins kalmeren en verankeren in de concrete werkelijkheid. Hierdoor blijf je bij jezelf en raak je geestelijk niet uit balans. Bij heftige emoties kun je een paar keer een langzame, diepe uitademing doen vanuit het centrum in je onderbuik. Na deze eerste stap zijn er meerdere mogelijkheden:

1. Je kunt je gedachten en gevoelens blijven waarnemen, zonder er verder op in te gaan. Leer om zo uit de stroom van je gedachten en emoties te stappen en ze te observeren zonder ze te ontkennen of met ze mee te gaan. Zie alleen maar hoe ze veranderen en blijf je zo helder mogelijk bewust van wat er in jezelf gebeurt. Als je je gedachten niet vastgrijpt en geen weerstand biedt aan je gevoelens, kun je de dingen zien zoals ze zijn. Vaak lossen moeilijke gedachten vanzelf op, eenvoudigweg omdat alles wat komt, ook weer gaat.

2. Het kan ook helpen om het denken op zich te beschouwen. Besef dat je gedachten alleen interpretaties en beelden in je geest zijn en geen feiten. Ook niet de gedachten die dat wel lijken te zijn. Het zijn gedachten over de werkelijkheid en niet de werkelijkheid zelf. Je gedachten en gevoelens zijn niet meer dan dat: gedachten en gevoelens, tijdelijke verschijnselen in je geest.

3. Een andere aanpak kan zijn dat je wat er opkomt onderzoekt met de volgende vragen: Kwam de gedachte plotseling en automatisch in mij op? Komt deze gedachte overeen met de feitelijke situatie? Helpt deze gedachte mij? Je kunt daarna verder gaan met: Hoe zou ik er op een ander tijdstip, in een andere stemming over denken? Zijn er ook andere invalshoeken om ernaar te kijken?

4. Soms is het nodig om er uitgebreid bij stil te staan. In dat geval kan het helpen om je gedachten en gevoelens op te schrijven. Ook hierbij zijn er vragen die je kunnen helpen om meer inzicht te krijgen: Let in het bijzonder op wanneer je denkt in termen van "moeten." Dwangdenken leidt vaak tot ongezonde emoties en is meestal niet in overeenstemming met de werkelijkheid. Ga ook na welke dingen je als "verschrikkelijk" beschouwt, terwijl ze in feite alleen "onplezierig" zijn. Ga voor jezelf na hoe je jezelf en anderen veroordeelt en in hoeverre dit nodig is.

5. En voor de liefhebber zijn er nog de volgende bonusvragen: Veroordeel ik mijzelf omdat ik één ding fout heb gedaan? Concentreer ik me op mijn zwakheden en vergeet ik mijn sterke kanten? Stel ik hoge eisen aan mezelf of anderen? Streef ik naar perfectie? Ben ik de toekomst aan het voorspellen? Ben ik gedachten aan het lezen en voor de ander aan het invullen wat hij of zij denkt of voelt? Ga ik onnodig lang door over een onderwerp? Ben ik bezig om alles af te kraken omdat ik in een negatieve stemming ben? Wil ik liever niet dat bepaalde gevoelens er zijn? Ben ik dingen aan het goedpraten voor mezelf of anderen?